Gru 18 2013

Zamek Dunajec w Niedzicy

Zamek Dunajec w Niedzicy
Dzieje zamku niedzickiego sięgają początków XIV wieku i ściśle wiążą się z historią Zamagurza, czyli częścią Spisza zamykającą się pomiędzy biegiem rzeki Białki a pasmem Magury Spiskiej. Kolonizację niezamieszkałych terenów Zamagurza rozpoczął z początkiem XIV wieku, na podstawie nadań królów węgierskich, ród szlachecki Berzewiczych. Zamek niedzicki zbudował najprawdopodobniej Jan Berzewiczy lub jego brat Rykolf, około roku 1325, gdyż w zachowanym dokumencie z 1330 roku jest już mowa o nowo wybudowanym zamku Dunajec – „novum castrum Dunaiecz” od rzeki płynącej u podnóża tegoż zamku i oddzielającej w owym czasie obszar państwa węgierskiego od polskiego. Zarówno w tamtych czasach jak i obecnie używa się drugiej nazwy zamku wywodzącej się od wsi Niedzica.

wzgórze zamkowe
Przekrój wzgórza zamkowego w Niedzicy z zaznaczeniem poziomu spiętrzenia wód przez zaporę na Dunajcu (wg H. Niedzielskiego)

Zamek niedzicki, ze względu na położenie na wysokim wzniesieniu, należy do typu zamków górskich. Topografia góry zamkowej jest tak ukształtowana, iż najwyższy cokół skalny, wznoszący się około 80 metrów nad dawnym poziomem Dunajca, wysunięty jest w kierunku tej rzeki. Na owym cokole zbudowany został zamek gotycki. Jest to tak zwany dziś zamek górny znajdujący się częściowo w ruinie. Niegdyś obejmował on część mieszkalną założoną od południa i wschodu, mały dziedziniec wewnętrzny ze studnią kutą w skale na głębokość około 90 metrów oraz wieżę mieszkalno – obserwacyjną usytuowaną w narożniku północno – zachodnim. Całość miał nieco owalny kształt dostosowany do rozmiarów cokołu.

zamek

Ogólny plan zamku w Niedzicy, stan obecny ( wg. P. Stępień)
Wejście do zamku gotyckiego znajdowało się od strony południowej. Zachowało się dotąd obramienie kamienne bramy wejściowej z rolką na podnoszenie mostu zwodzonego. Ze względu na stromość skały do zamku górnego można było dojść tylko pieszo. W obrębie zamku górnego znajdowała się kaplica zamkowa z kryptą pod podłogą. Do dziś zachowały się na murach zamku górnego ślady sklepienia gotyckiego nad prezbiterium kaplicy oraz mało czytelne fragmenty polichromii figuralnej przedstawiającej scenę Ukrzyżowania. Malowidło to datowane jest na koniec XIV stulecia. W dolnych pomieszczeniach zamku górnego mieściły się lochy więzienne oraz składy broni i żywności. Mieszkania znajdowały się na piętrach. Zachowane dotychczas w pomieszczeniach obok wieży, małe okienka z wnękami i ławeczkami, doprowadzały światło i powietrze do tych zimnych wnętrz ogrzewanych tylko kominkami. Mury zamku górnego wykonane zostały w całości z czerwonego i szarego wapienia krynoidowego na zaprawie wapienno – piaskowej. Dachy były pokryte gontem.
Pozostałością pierwotnego zamku gotyckiego jest masywna wieża obronna i przylegające do niej dwie kondygnacje izb więziennych oraz nad nimi kondygnacja wnętrz mieszkalnych.
W wieku XV właścicielem zamku i Niedzicy został Emeryk Zapolya, miał on w latach około 1470 – 1487 umocnić zamek. Wybudował tzw. zamek dolny, czyli zewnętrzne mury obwodowe oraz wbudowane w niego trzy baszty: baszta zwana kapliczną, baszta okrągła narożna oraz baszta bramna. Wjazd do zamku zamknięty był dwoma bramami, zewnętrzną i wewnętrzną. Pomiędzy bramami znajdowała się zapadnia z mostem zwodzonym. Rozbudowa dokonana przez Emeryka Zapolyę, znacznie wzmocniła obronność zamku i umożliwiła utrzymanie znaczniejszej załogi. Wiek XVI to najbardziej burzliwy okres w dziejach zamku, który podczas wojny domowej o tron węgierski przechodził z rak do rąk, by wreszcie znaleźć się we władaniu rodziny Horwathów z Palocsy. Przebudowa dokonana przez Jerzego Horwatha pod koniec XVI wieku, nadała zamkowi ostateczny kształt Ciąg murów od najbardziej dostępnej zachodniej strony wzmocniony został basztą narożną oraz basteją, w której umiejscowiono bramę wejściową obudowaną marmurowym portalem. Nad portalem wmurowano tablicę z herbem Horwathów i łacińskim napisem (w przekładzie): „Jerzy Horwath, właściciel, a zarazem dziedzic Palocsy, Niedzicy i Lendaku, zamek ten swym staraniem rozszerzył, ozdobił i umocnił w Roku Pańskim 1601”. Rozbudowane zostały znacznie pomieszczenia mieszkalne. W tym czasie powstaje tzw. zamek średni. Zewnętrzne mury zamku dolnego ozdobiono zwieńczeniem attykowym i dekoracją sgraffitową. Zamek górny zmienił się niewiele, średniowieczne stropy zamieniono na murowane sklepienia i zmieniono formę wnęk w oknach. Wieża została zwieńczona attyką.
W okresie władania zamkiem niedzickim przez rodzinę Giovanellich (od 1670 do 1770) zamek podupadł i gdy pod koniec XVIII wieku przeszedł ponownie w ręce Horwathów, wymagał gruntownego odnowienia, którego dokonał w 1820 roku Andrzej Horwath. W dawnej baszcie bramnej urządzono kaplicę pod wezwaniem św. Andrzeja (pochodzący z niej ołtarz znajduje się dzisiaj w kaplicy zbudowanej nieopodal zamku, przy drodze do Falsztyna). Gdy w połowie XIX wieku pożar zniszczył zamek, odbudowali go już nowi właściciele – Salomonowie, którzy dzierżyli go do czasów powojennej parcelacji majątku i przejęcia zabytku przez państwo.


Przy omawianiu zamku Dunajec, warto wspomnieć o jego funkcji ośrodka kultury na Zamagurzu. Właściciele zamku pełnili rolę mecenasa kultury, zasłużyli się jako fundatorzy kościołów i kaplic. Do ich powinności należały obowiązki patronatu nad kościołami. Udzielali im pomocy materialnej, często wyposażając je w cenne naczynia lub szaty liturgiczne.
W roku 1948 zamek przejęło Ministerstwo Kultury a w 1950 roku oddało go pod opiekę Stowarzyszeniu Historyków Sztuki. W zamku dolnym utworzono dom pracy twórczej, natomiast w zamku górnym otwarto w 1962 roku muzeum historii zamku. Zostały tu pokazane unikalne hungarica ( dokumenty, mapy, ryciny z XVI – XVIII wieku), z kolekcji, którą przekazał zamkowi w depozyt były ambasador Węgier w Polsce, A’kos Engelmayer, rdzennie związany ze Spiszem i Niedzicą. Oprócz historii zamku i jego wnętrz prezentowane są skromne zbiory ilustrujące kulturę materialną i artystyczną polskiego Spisza. Zamek niedzicki jest najważniejszą z historycznych atrakcji polskiego Podtatrza, oraz jednym z najcenniejszych w Polsce zabytków architektury obronnej, bez przerwy zamieszkały.

Czytany 35958 razy
Więcej w tej kategorii: Zabytki Zapora historia