Gru 17 2013

Historia Spisza

Spisz - Zamagurze Spiskie

Spisz, przecięty jest granicą państwową ze Słowacją. Spisz jest nazwą krainy geograficznej, która składa się z trzech części: z doliny Hernadu, doliny Popradu i z Zamagurza Spiskiego. W perspektywie opisywanego szlaku architektury gotyckiej interesuje nas szczególnie Zamagurze Spiskie, czyli północno – zachodni skrawek Spisza. W Polsce, dla części Zamagurza znajdującej się w granicach państwa polskiego, będącej jednocześnie częścią historycznego Spisza, przyjęła się nazwa Polski Spisz, w odróżnieniu od zasadniczej części Spisza, w granicach państwa słowackiego.
Historia Zamagurza, podobnie jak całego Spisza, jest skomplikowana. Przez ponad kilkaset lat Spisz tworzył jednostkę administracyjną Królestwa Węgier, która obejmowała obszar prawie 3700 km2 . Po raz pierwszy nazwa tej krainy pojawia się dopiero na początku XIII wieku.
We wczesnym średniowieczu był to obszar pogranicza, objęty odwieczną puszczą.
Trudno jest dać jednoznaczną odpowiedź na pytanie, do jakiego państwa należał Spisz u zarania swoich dziejów, gdyż najdawniejsza historia tej krainy nie została jeszcze dokładnie zbadana. Przeprowadzone jednak badania archeologiczne wykazały m.in., że na Spiszu istniało rozproszone osadnictwo już w okresie prehistorycznym, a także w okresie plemiennym to jest w wiekach VIII – X. Brak natomiast do tej pory świadectw istnienia stałych siedzib ludzkich w owych epokach na Zamagurzu.
Akcja osadnicza na teren Spisza wkraczała z inicjatywy dwóch państw: od południa Węgier, od północy - Polski. Kształtowanie się granicy polsko – węgierskiej na powyższym obszarze, charakteryzującym się słabym zaludnieniem, dokonywało się powoli i było uwarunkowane postępem kolonizacji prowadzanej przez obydwie strony. We wczesnym średniowieczu nie było granic linearnych a państwa kończyły się tam, gdzie znajdowały się ostatnie osady uznające władzę tego, czy innego monarchy. Średniowiecze było okresem przyjaznych stosunków pomiędzy Polską a Węgrami oraz związków rodzinnych dynastii Piastów i Arpadów. Na pograniczu trwał jednak rywalizacja pomiędzy szlacheckimi rodami o trwałe zasiedlenie szerokiego pasa granicznych lasów i pustek.
W początkach XI wieku cały obszar dzisiejszej Słowacji, a wraz z nim Spisza wcielił Bolesław Chrobry do Polski – przesuwając tym samym granicę ku południowi, aż po Dunaj. Tereny te jednakże odpadły od Polski na rzecz Węgier jeszcze w tym samym wieku najprawdopodobniej za panowania Mieszka II. Lepsze warunki klimatyczne i organizacja sprawiły, że w XIII wieku na Spisz wkraczają dwa węgierskie rody szlacheckie: Berzewiczowie i Gorgeyowie, które energicznie powiększają swoje majątki poprzez karczowanie lasów. Dla zwiększenia tempa kolonizacji Spisza, królowie węgierscy, Gejza II (panujący w latach 1130-1162) i Andrzej II sprowadzili tu osadników z Niemiec ( Sasów i Walonów ), ze środkowego Spisza na Słowacji a także z Polski, o czym wspomina dokument króla węgierskiego Beli IV z 1265 roku. Teren Zamagurza Spiskiego nie był wówczas zaludniony i właściwie jeszcze niczyj.
Pierwsze trwałe osady pojawiły się tutaj dopiero w 2 połowie XIII wieku, tj. u schyłku 300-letniego okresu, gdy obszar ten wchodził w skład państwa polskiego. Dzięki intensywniejszej kolonizacji Sądecczyzny pod auspicjami Kingi, a następnie klarysek starosądeckich oraz równolegle wszczętej w XIII wieku sprawniejszej kolonizacji Niżniego Podhala, czyli Równiny Nowotarskiej, pojawiły się też pierwsze wyraźne ślady polskich osadników na terenie Zamagurza. Za najstarsze miejscowości uważa się: Spiską Starą Wieś, Lechnicę, Leśnicę i Frydman. Początkowe osadnictwo koncentrowało się głównie w dolinie Dunajca i przy starych szlakach handlowych, prowadzących z doliny Popradu do Polski. Później, posuwało się w górę potoków spływających do Dunajca.
Nie ulega najmniejszej wątpliwości, iż na początku XIV wieku północna granica Spisza, jako granica polsko – węgierska, ustabilizowała się na linii Białki i Dunajca – pod Gorcami i wewnątrz Pienin. Zamagurze Polska utraciła na rzecz Węgier ostatecznie w początkach XIV wieku w roku 1312. Węgrzy zaraz po zajęciu Zamagurza, zaczęli umacniać prawy brzeg Dunajca, stawiając przy starym pienińskim szlaku handlowym z Polski na Węgry Czerwony Klasztor, warowny zamek w Niedzicy i obronny zamek we Frydmanie, na miejscu którego stoi dzisiaj renesansowy kasztel. Królowie węgierscy mimo, iż w swych dokumentach określali teren Zamagurza jako leżący poza rubieżami obronnymi Węgier, próbowali sprawować tam władzę. Powierzyli kolonizację obszaru Zamagurza dwóm rodom szlachty węgierskiej: Berzewiczym i Gorgeyom.
Równocześnie, jak już wspomniano przy zarysie osadnictwa na Podhalu, król Kazimierz Wielki starał się przeciwdziałać dalszej ekspansji na północ, budując m.in. zamki graniczne w Szaflarach i Czorsztynie oraz popierając osadnictwo i zakładając miasta na Podhalu i ziemi sądeckiej.
W efekcie intensywnej kolonizacji już w XIV wieku teren Zamagurza podzielony został miedzy dominia prywatne, oraz dobra ziemskie zakonu kartuzów z Czerwonego Klasztoru i Bożogrobców – Miechowitów z Lendaku.
Wraz z budową zamku „Dunajec” powstają w dolinie potoku Niedziczanki: Niedzica, Kacwin i Wielka Frankowa, a nad potokiem Łapszanka, Łapsze Niżne.
W XIV wieku, na szlaku ze Spiskiej Starej Wsi do miasta Spiska Bela, wzmiankowane są ponadto: Maciaszowce, Hanuszowce i Relów. Zamagurze stało się obszarem rolniczym i pasterskim, z paroma dużymi wsiami rzemieślniczymi, obdarzonymi przywilejami targowo – jarmarcznymi i aspirującymi przez to do statusu miasteczek. Jedynym miastem była Spiska Stara Wieś. Centrum dóbr szlacheckich był Zamek Niedzicki, a głównym ośrodkiem kościelnym kartuzja w Czerwonym Klasztorze. Osady zamagurskie z XIV wieku lokowane były na prawie niemieckim. Sołtysami byli zazwyczaj Niemcy i oni najczęściej nadawali od swego nazwiska lub imienia nazwę lokowanej osadzie. Przy czym ogół zamagurskiej ludności osadzonej na roli stanowili Polacy z północnej strony Karpat oraz spolszczeni Niemcy.
W XV wieku w północno – zachodniej części Zamagurza powstają jeszcze cztery wioski założone na prawie niemieckim: Falsztyn, Krempachy, Nowa Biała i Dursztyn jako ostatnie wsie z korzystnym dla rolnictwa klimatem. Najpóźniej został zaludniony teren pod północnymi stokami Magury Spiskiej oraz teren w pobliżu Tatr o klimacie zimniejszym, glebach kamienistych i ciężkich. Do schyłku średniowiecza na Zamagurzu powstało 19 miejscowości dotąd istniejących, tj. przeszło połowa obecnych, szereg zaś innych zanikło. Wojny i epidemie jakie miały miejsce w owych czasach doprowadziły do tego, że wsie pustoszały, a nieraz składały się tylko z 3 do 5 rodzin.
W początkach XV wieku, niektóre tereny Spisza ponownie znalazły się w obrębie państwa polskiego, nie objęło to jednak Zamagurza Spiskiego, które dopiero w 1412 roku Zygmunt Luksemburczyk za pożyczoną od Władysława Jagiełły sumę 37 tysięcy kóp groszy praskich oddał Polsce 13 miast spiskich wydzielonych spośród autonomicznego związku 24 miast spiskich. Odtąd kraina ta stanowiła jakby „enklawę węgierską w państwie polskim” przez kilka stuleci. Granica państwowa poprowadzona na osi dolin górskich wpływała hamująco na rozwój gospodarczy tych dolin i rozluźniła więzy kulturalne ludu zamagurskiego z jego polską ojczyzną.

Zobacz artykuł "Zamek  Dunajec w Niedzicy"

Czytany 2916 razy