Jolanta Kałafut

Jolanta Kałafut

Jurgów

Jurgów jest spiską wsią leżącą u podnóża Tatr Bielskich, na prawym brzegu rzeki Białki, która oddziela Spisz od Podhala, a która, aż do 1920 roku i w okresie II wojny światowej, stanowiła granicę państwa. Miejscowość została założona w dobrach klucza Zamku Niedzickiego w 1546 roku, na prawie wołoskim. Według legendy zasadźcą był zbójnik Jurko, który przybył tu z 12 osobową drużyną. Najstarsze dokumenty wzmiankujące o wsi, zapisanej pod węgierską nazwą Gyurgowa, pochodzą z XVI wieku. W czasie, kiedy Jurgów był pod panowaniem austrowęgierskim granica z Galicją przebiegała w zachodnich częściach wsi, a metalowe słupki graniczne do dziś można jeszcze spotkać. W przeszłości posiadłości Jurgowa (wraz pastwiskami górskimi), były czterokrotnie większe i sięgały aż w Tatry Bielskie i Wysokie.

Głównym źródłem utrzymania Jurgowian było pasterstwo, a także uprawa lnu. Aby przetrwać w trudnych warunkach przyrodniczych ziemie położone najbliżej wsi uprawiano, natomiast stada wypasano na halach i polanach tatrzańskich. Gdy pasterstwo wysokogórskie zostało ograniczone Jurgowianie przenieśli szałasy na Polanę Podokólne, gdzie stoją do dzisiaj.

Bardzo bogate tradycje w Jurgowie ma rękodzieło ludowe, m.in. stolarstwo, snycerka, tkactwo, koronkarstwo. Jurgowianie trudnili się też wyrębem drzew i pracami leśnymi w dobrach jaworzyńskich, a także myślistwem i przewodnictwem tatrzańskim (m.in. górale z Jurgowa byli przewodnikami w czasie pierwszego udokumentowanego wejścia na Lodowy Szczyt w 1843 roku).

Na tworzącą się przez wieki bogatą kulturę ludową oddziaływały zarówno wpływy polskie, słowackie, niemieckie, węgierskie jak i wołoskie. Są one widoczne w folklorze, gwarze, architekturze, zwyczajach, a także w strojach regionalnych, które znacznie różnią się od sąsiednich podhalańskich. Ubiór kobiecy składa się z: lnianej koszuli z rękawami zdobionymi haftem, kabotka i sukni z czerwonej jangliji ze złotymi tasiemkami, białej zopaski z forbotkami. Uzupełnieniem są czerwone korale, wianek, buty z wysokimi cholewami, a zimą zdobiony serdak.

Wersją odświętną stroju jest rąbkowy fartuch, uszyty z najcieniej przędzionego lnu. Kobieta zamężna ubiera czepiec, chustę oraz rańtuch z tkaniny rąbkowej. Męski strój składa się z lnianej koszuli ze spinką, suknianych portek z czerwonymi lampasami, szerokiego, skórzanego pasa bacowskiego, kierpców, kapelusza z kostkami oraz serdaka. Ubiorem drużbów weselnych jest brązowa sukmana oraz kapelusz drużbiarski z piórkami.

Bogactwo wciąż żywego folkloru przedstawiają istniejące od połowy lat 50-tych XX wieku dwa zespoły regionalne: „Małe Podhale” oraz „Cepelia-Podhale grupa spiska z Jurgowa”. Zespoły prezentują autentyczne tańce (m.in. czardasze, polki) oraz zwyczaje jurgowskie (np. ogrywanie mojek). W ciągu swego swego istnienia zespoły odwiedziły wiele krajów oraz zdobyły liczne nagrody.

Atrakcje Jurgowa
Jurgów posiada doskonałe warunki naturalne, idealne do uprawiania turystyki pieszej, rowerowej, paralotniarstwa, narciarstwa biegowego i zjazdowego. W 2007 roku powstał nowoczesny kompleks narciarski “Hawrań” zlokalizowany na Górkowym Wierchu. Jurgów położony jest w malowniczej dolinie rzeki Białki, górskiej rzece o bystrym biegu i urozmaiconym korycie, idealnej do spływów kajakowych i pontonowych. Ze względu na położenie w niedalekiej odległości od Zakopanego (19 km) i Palenicy Białczańskiej (15 km), z których wybiegają główne tatrzańskie szlaki górskie, Jurgów może stanowić bazę wypadową w Tatry polskie i słowackie. W miejscowym amfiteatrze latem odbywają się imprezy plenerowe promujące folklor, miejscowe rękodzieło i kuchnię regionalną.

Frydman

Pierwsza wzmianka o Frydmanie pochodzi z 1320 roku, a lokacja wsi miała miejsce około 1308 roku. Tutaj znajduje się najstarszy na Podtatrzu kościół św. Stanisława, zbudowany na przełomie XIII i XIV wieku. To właśnie w tym kościele do mszy służyl król Jan III Sobieski powracający z bitwy pod Wiedniem.

W centrum wsi zachował się wybudowany przez Hornathów w XVI wieku kasztel oraz dwukondygnacyjne piwnice służące kiedyś do skladowania wina. Wieś leży w depresji w stosunku do zbiornika Czorsztyńskiego. Jest od niego oddzielona zapora ziemna o dlugości 2500m i wysokości 16m. Frydman leży na wysokości około 530m.n.p.m. i zamieszkuje go 1620 mieszkańców.

Falsztyn

Leży na wysokości ok. 610 m n.p.m., na północnych stokach Pienin Spiskich, od północy i zachodu otoczony wapiennymi skałami. Nazwa miejscowońci pochodzi od niemieckiego Falkenstein (Sokola Skała). Pierwsze wzmianki związane są z klasztorem położonym na prawym brzegu potoku Falsztyńskiego spalonego przez Husytów w 1431 roku.

W 1535 roku Hieronim Łaski rozpoczął tu budowę zamku, jednak odstąpił od jego wykonania. Wieś należała do właścicieli zamku w Niedzicy, a ostatnimi właścicielami była rodzina Jungenfeldów spokrewniona z Salomonami. Tu najdłużej w Polsce utrzymała się pańszczyzna - do 1931 roku. Pozostał dwór, który uległ spaleniu.

Najistotniejszą atrakcją jest rezerwat "Zielone Skałki" należący do Pienińskiego Parku Narodowego. Można tu zwiedzić cmentarzyk Jungenfeldów, podziwiać panoramę Tatr, Pienin i Gorców.

Dursztyn

Dursztyn - wieś spiska leżąca w zachodniej części Pienin Spiskich, u podnóża Żaru. Znajduje się ona na wysokości 710-740 m n.p.m. wśród wapiennych skałek porośniętych świerkowymi lasami. Pierwsze wzmianki o Dursztynie pochodzą z XVI wieku, jako o osadzie kolonizowanej na prawie niemieckim przez Sasów Spiskich.

Nazwa miejscowości wywodzi się od niemieckiego słowa durstein (twarda skała) i oznacza trudne przejście lub przejazd przez skały. Po wschodniej stronie wsi istniał dwór, o czym świadczy nazwa miejscowa pól na terenie dzisiejszej hali wypasowej Dworek.

We wsi istniała gorzelnia dworska, która dostarczała wódkę do piwnic we Frydmanie. Po likwidacji folwarku mieszkańcy Jurgowa wykupili od węgierskich właścicieli ponad 180 ha ziemi, w tym lasy, łąki, pola uprawne, rozciągające się od Jurgowskiej Skały i góry Żor na północ, do góry Hunaj i Wierchówek. Na tej hali zachowały się do dziś tradycje pasterskie, tu wypasa się jeszcze około 1000 owiec ze wsi podhalańskich tradycyjnym, sięgającym stuleci sposobem. Wytwarza się na miejscu ser owczy, bundz i serki owcze wędzone (oszczypki), które turysta może tu nabyć.

Budowę pierwszego kościoła w Dursztynie rozpoczęto dopiero w 1896 roku, zakończono w roku 1903. Świątynia ta nie przetrwała jednak nawet stu lat, gdyż w latach 1983-1989 na jej miejscu wybudowano nową, która tak jak i jego poprzednik nosi wezwanie św. Jana Chrzciciela. W wyglądzie zewnętrznym świątyni zachowano w stylu baroku. Z wyposażenia kościoła na uwagę zasługuje wielki krzyż w głównym ołtarzu, charakterystyczny dla kościołów franciszkańskich.

Czarna Góra

Czarna Góra, to tatrzańska wieś górali spiskich. Jej nazwa pochodzi od wyglądu stromego urwiska (grapy), którego zbocza porośnięte były niegdyś ciemnym świerkowym lasem (smerekiem). Wg legendy pierwsi osadnicy kierując się szlakiem pasterzy wołoskich dotarli tu już w XVI wieku z Czarnogóry na Bałkanach. Dzielni drwale i myśliwi wybrali miejsce obronne na zboczu góry, która stanowi swoisty rygiel między Kotliną nowotarską i położoną u podnóża Tatr rozległą doliną rzeki Białki.

Czarna Góra wzmiankowana jest po raz pierwszy w 1589 roku. W roku 1625 na rzece Białce ustabilizowała się polsko-węgierska granica, a dzieje wsi na trzy wieki związany były z losem węgierskich właścicieli zamku w Niedzicy. W 1637 roku kronikarze wspominają się pasterzy z Czarnej Góry, którzy wypasali swój dobytek w Tatrach pod Jaworowym Stawem. Wieś rozwijała się wskutek karczowania i wypalania lasów. Na wyrąbanej ziemi (zarębku) usuwano kamienie (skole) przez co z mozołem powstawały poletka ornej ziemi. W 1773 roku odnotowano 68 gospodarzy (gazdów) użytkujących grunty o łącznym areale 1095 ha. Do tego czasu we wsi osiedliło się już wielu nowych osadników z podhalańskiej Białki i Bukowiny Trudne warunki gospodarowania na skalnej ziemi zmuszały mieszkańców do migracji zarobkowych na Węgry, Ukrainę a nawet do Chorwacji. W XIX wieku, a także po obu wojnach światowych wielu ludzi wyemigrowało do USA lub osiedliło się na przygranicznych terenach b. Czechosłowacji. Dopiero w 1920 roku wieś znalazła się w granicach państwa polskiego. Dwie części Czarnej Góry oddziela góra z położonym na jej siodle osiedlem o nazwie Sołtystwo. Natomiast przy moście nad Białką mieszkają Cyganie. We wsi są dwie szkoły, dwa kościoły, dwie OSP ale jeden sołtys. W Czarnej Górze Zagórą zadomowili się Cystersi, tam też znajduje się Zagroda Korkoszów – filia Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Obecnie wielu mieszkańców postawiło na turystykę (agroturystykę), budowane są nowe domy i wyciągi narciarskie. Tradycyjne zajęcia ludności związane z rolnictwem coraz częściej zastępuje rzemiosło i obsługa ruchu turystycznego. Wieś z uwagi na dogodne położenie jest świetnym punktem wypadowym w Tatry i Pieniny, pobliskie rezerwaty przyrody oraz parki narodowe. Stąd jest blisko zarówno do Zakopanego, Nowego Targu jak też na Słowację.

Okiem orła
Szybowce zwane „ślizgowcami” jak ptaki latały nad okolicą. I krajowe zawody szybowcowe, zwane wtedy konkursem płatowców bezsilnikowych, rozgrywane były w Czarnej Górze od 28 sierpnia do 13 września 1923 roku. Zbocze Czarnej Góry jako najdogodniejsze zostało wybrane na miejsce startu po wcześniejszej długiej penetracji innych miejsc na Podhalu - między innymi Gubałówki i Czerwonych Wierchów. Ludzie długo wspominali jak to wtedy te„heropłany” furgały. Dziś to historyczne wydarzenie przypomina okolicznościowy monument postawiony na cześć polskich lotników w 2003 roku. Wędrując skrajem czarnogórskiej grapy można poczuć dystans to świata i poczuć się jak orzeł krążący nad doliną.

Obecnie co roku na zboczu Czarnej Góry odbywają się Zawody Makiet Szybowców, na które przybywają zawodnicy z kraju i zagranicy. Jest tu bowiem piękna góra do latania F3F. Szczególne dobre warunki są od zachodu gdzie znajduje się urwisko ok. 200 m wysokości, nachylone ok. 45 stopni i przy wiatrach nawet do 30 m/s. Zawody co roku organizuje Młodzieżowy Dom Kultury z Nowego Targu, Aeroklub Tatrzański oraz Urząd Gminy w Bukowinie Tatrzańskiej (zob. www.hattrick.f3f.pl). Raz po raz na Czarnej Górze pojawiają się lotniarze, aby swoją fantazję i chęci zmierzyć z siłami natury i tej wspaniałej góry.

Szczyt Czarnej Góry 902 m n.p.m. jest wspaniały punktem widokowym. Urwiste zbocze góry podmywane przez wieki falami rzeki Białki ukształtowało się w okazałe grapy, które w odcinkach mają swoje nazwy wywodzące się od miejscowych nazwisk: Gogolowa Grapa, Hełdakowa Grapa, Litwinowa Grapa zwana też Litwinką, W 2000 roku dla uczczenia II Tysiąclecia Chrześcijaństwa postawiono tu Krzyż Milenijny na wzór tego postawionego prze stu laty na Giewoncie. Z altany widokowej obok Krzyża podziwiać można pełną panoramę Tatr od wschodu do zachodu. Widać także zarys Magury spiskiej ciągnącej się od Tatr Bielskich do Pienin, a nawet Trzy Korony na wschodzie. Od strony północnej dominuje pasmo Gorców z Turbaczem, na zachodzie łatwo rozpoznać Babią Górę i Beskid Makowski. Kopuła Czarnej Góry jest stanowi atrakcyjny cel wycieczek pieszych i rowerowych. W Zielone Świątki młodzież pali tu ognisko (watrę) na cześć Ducha Świętego. Zimą na płn./zach. stoku góry funkcjonuje wyciąg narciarki zwany „Litwinką”.

Dojazd: Do Czarnej Góry są dwie drogi dojazdowe - jedna przez Trybsz od Nowego Targu drogą krajową nr 49, a druga przez Bukowinę Tatrzańską od Zakopanego. We wsi przy głównej drodze (na osiedlu Sołtystwo) należy szukać drogowskazu „Do Krzyża” lub „Na Litwinkę” - dojazd ubitą drogą na sam szczyt góry.