Jolanta Kałafut

Jolanta Kałafut

Łapsze Wyżne - to wieś położona pomiędzy pasmem Pienin Spiskich a Magurą Spiską, w środkowym odcinku doliny rzeki Łapszanki. Pierwsze wzmianki pochodzą z II połowy XV wieku. Założona została na prawie niemieckim przez Schwarzów Berzeviczych.
W tym czasie zamieszkiwała tu ludność wołosko-ruska (Rusnacy i Łemkowie), którzy wznieśli drewnianą cerkiew. Ludność ruska – do dzisiaj mieszkająca na słowackiej Osturni – do końca XVII wieku stanowiła prawie połowę ludności wsi. Według ustaleń Tadeusza Trajdosa, przed rokiem 1655 Rusnacy opuścili wieś z nieznanych powodów. Później cerkiew przeznaczono na kościół katolicki, a z czasem na jej miejscu w 1760 r. wybudowana obecną świątynię pod wezwaniem św. Piotra i Pawła. Od 1984 roku kościołem oraz parafią opiekują się ojcowie saletyni. W otoczeniu kościoła rosną stare lipy, które zaliczone są do pomników przyrody.

Do 1918 roku wieś przynależała do monarchii Austro - Węgierskiej. Dzieci w szkole uczyły się po “madziarsku" a ludność wsi mówiła gwarą polską. W kościele msze odprawiano po łacinie, a pieśni kościelne śpiewano po słowacku. Po l wojnie światowej w ramach prac nad ustaleniem granicy na południu kraju w roku 1920 Rada Ambasadorów przyznała odrodzonej po zaborach Polsce 14 wsi spiskich, w tym wieś Łapsze Wyżne. Skutkiem tego w szkołach, urzędach i kościołach zaczął obowiązywać język polski. Stan ten trwał do 1 września 1939 roku kiedy po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu do Polski wojsk niemieckich a potem słowackich, 14 wsi polskiego Spisza zostało włączonych do powstałego dzięki Niemcom w 1938 r., Państwa Słowackiego. W kościele, urzędach i w szkole wprowadzono obowiązkowy język słowacki. Taki stan trwał do końca II wojny światowej, tj. do maja 1945 roku.

W ciągu minionego wieku wieś nawiedzały pożary, działania wojenne w 1945 r. spowodowały duże zniszczenia wsi. W roku 1944 Niemcy w okolicy Łapsz Niżnych zbudowali system umocnień. W styczniu broniły się oddziały niemieckie i węgierskie przed nacierającymi Rosjanami, powodując duże zniszczenia.

Łapsze Wyżne posiadają kilka kaplic, dwie najstarsze pochodzą z XVIII stulecia: św. Antoniego (na cmentarzu grzebalnym) oraz św. Floriana. Pozostałe kaplice to: kaplica Trzeciego Upadku Pana Jezusa oraz Kapliczka Matki Bożej z Dzieciątkiem. Na Grandeusie, wzgórzu otaczającym od północy wieś, skąd roztacza się piękny widok na całą okolicę znajdują się dwie małe kapliczki: Matki Bożej i "Przy krzyżu". W czasach kiedy nie było asfaltowych dróg, Spiszacy często wędrowali przez Grandeus do Nowego Targu.

Szkoła Podstawowa w Łapszach Wyżnych jest najstarszą na Spiszu. Została zbudowana z cegły, wypalonej przez mieszkańców, przed I wojną światową, w czasie przynależności Łapsz Wyżnych do monarchii austro-węgierskiej. W latach siedemdziesiątych do szkoły dobudowano małą salą gimnastyczną. Przy szkole działa zespół regionalny „Małe Hajduki”.

W miejscowości znajduje się świetlica, z której korzysta tutejsza młodzież a także biblioteka. Orkiestra dęta, która istnieje prawie od 100 lat, umila życie mieszkańcom, szczególnie podczas uroczystości kościelnych. Bierze też udział w koncertach organizowanych przez Wójta Gminy oraz w przeglądach orkiestr dętych powiatu. Wieś posiada kilka sklepów, zakład meblarski, zakład mechaniczny oraz cieszącą się renomą ciastkarnię.

Przez Łapsze Wyżne przebiega szlak czerwony, który w jednym kierunku prowadzi do Dursztyna i stąd przez wzniesienia Pienin Spiskich do zamku niedzickiego, a z drugiej strony do Bukowiny Tatrzańskiej przez Rzepińska. Idąc tym ostatnim warto jest wejść na Pawlikowski Wierch (1018 m.n.p.), z którego rozciągają się malownicze widoki

ŁAPSZE NIŻNE - położone są w dolinie Łapszanki u południowych podnóży Pienin Spiskich. Wieś założona została na początku XIV wieku przez Kokosza Berzewiczego, który ok. 1314 roku przekazał ją polskiemu zakonowi bożogrobców z Miechowa i z Lendaku - Zakon Kanoników Regularnych Opiekunów Świętego Grobu Pańskiego Jerozolimskiego.
Sam kościół pozostał we władaniu miechowitów, dlatego właśnie Łapsze Niżne nie uległy wpływom reformacji. Bożogrobcy opuścili tutejszą parafię w 1786 r., pod naciskiem władz austriackich. Miejscowość ta była ośrodkiem polskości na Spiszu. Podczas wojny był tutaj punkt przerzutowy polskich żołnierzy na front zachodni i na południe Europy. Od 1945 roku administrowanie parafią objęli zakonnicy - Ojcowie Reformaci, którzy przekazali parafię
w 1957 księżom Pijarom, pracującym w Łapszach Niżnych do dziś.

Należy zaznaczyć, że Łapsze Niżne podobnie jak cały Spisz w XIV wieku Polska utraciła na rzecz Węgier. Dopiero od 1920 roku do Polski należy 14 miejscowości spiskich – wyjątek stanowi l września 1939 roku, kiedy pol­skie Zamagurze zajęły wojska niemieckie oraz słowackie i na okres sześciu lat (1939-1945) Spisz stał się częścią Słowacji. Od 1945 roku wspomniane 14 wsi Zamagurza w tym także Łapsze Niżne należą do Polski. W 75 rocznicę powrotu części Spiszą i Orawy do Polski w Łapszach Niżnych gościł prezydent Lech Wałęsa. Łapsze Niżne są również siedzibą Urzędu Gminy, której budynek stoi w miejscu, gdzie wznosił się kasztel Horvathów Palocsayów z przełomu XVI i XVII w. Ze względu na zły stan budynku, został rozebrany pod koniec okupacji.
Legenda o powstaniu osady głosi, że niejaki Łapson poszukując jałówki doszedł do polany nad rzeką, gdzie zobaczył następującą scenę: między resztkami muru stała figura Matki Bożej, którą jałówka na klęczkach lizała. To miejsce stało się początkiem lokacji wsi. Co stało się ze znalezioną figurką niewiadomo.
W Łapszach Niżnych znajduje się kościół pod wezwaniem św. Kwiryna oraz inne zabytki: XVIII-wieczna barokowa kaplica cmentarna św. Rodziny oraz nieco młodsze kaplice: św. Antoniego, Pana Jezusa Miłosiernego, Matki Bożej Częstochowskiej, Trzeciego Upadku Pana Jezusa.
Łapsze Niżne to rodzinna miejscowość pierwszego błogosławionego Spiszaka - ks. Józefa Stanka, pallotyn, który zginął śmiercią męczeńską w Powstaniu Warszawskim, niosąc posługę kapłańską jako kapelan powstańców.
W 50-tą rocznicę obecności zakonu Pijarów została wybudowana Spiska Kalwaria z miejscami upamiętniającymi życie błogosławionego ks. Stanka.

Przy parafii działa ośrodek rekolekcyjny dla młodzieży, który przyjmuje zorganizowane grupy. W Łapszach Niżnych znajduje się Szkoła Podstawowa im. bł. ks. Józefa Stanka (www.spnizne.lapszenizne.pl) funkcjonująca od 1999 r. wraz z dużą salą sportową. oraz gimnazjum (www.gimnazjum.lapszenizne.pl), które zostało zakwalifikowane do Programu Sokrates Comenius nawiązując współpracę ze szkołami austriackimi i norweskimi.

Działa także zespół regionalny "Spiszacy", oraz dziecięcy zespół regionalny "Mali Spiszacy".
Miłośnicy pieszych wędrówek mają tutaj do zdobycia najwyższy szczyt Pienin Spiskich Żar, jak również mogą dojść do Frydmana i Falsztyna lub zobaczyć piękny rezerwat przyrody „Niebieską Dolinę” – 22 ha, jest to rezerwat leśny buczyny karpackiej na północnych stokach Zamagurza Spiskiego.

Działają następujące organizacje społeczno-kulturalne: od 1974 r. Oddział Spiskiego Związku Podhalan, w 1990 r. powstał Związek Pol­skiego Spisza, a w 1991 r. zaczęło wychodzić pierwsze spiskie pismo regionalne „Na Spiszu".

Nowopowstałymi stowarzyszeniami są: Stowarzyszenie Rozwoju Spisza i Okolicy (www.spisz.org) oraz Stowarzyszenie Dzieci i Młodzież Spisza.

W Łapszach znajduje się również: Gminna Biblioteka Publiczna , Urząd Gminy Łapsze Niżne (www.lapszenizne.pl), Ośrodek Zdrowia, Urząd Pocztowy, Gminna Spółdzielnia, funkcjonuje tu sieć spół­dzielczych i prywatnych sklepów oraz zakładów usługowych, działa tu klub piłkarski „Krokus" (www.krokus2000.ovh.org).

We wsi działa także od ponad 100 lat Orkiestra Dęta, która uświetnia uroczystości kościelne i świeckie oraz Ochotnicza Straż Pożarna. Podobnie jak w każdej spiskiej wsi działa tu Spółka Leśna „Urbar", która zarządza wiejskim lasem czy też spółka pastwisk i łąk - hala wypasowa „Głębokie".

Łapszanka

Wieś Łapszanka leży w powiecie nowotarskim, w gminie Łapsze Niżne. Wieś powstała na przełomie XVI i XVII wieku jako osada nad rzeką Łapszanką, sąsiadującą od wschodu i północy z wsią Łapsze Wyżne, od południa ze słowacką Ostumią, od zachodu z Rzepiskami.

Ludność Łapszanki pozyskiwała ziemię uprawną wyrąbując las na wysokości 750-880 metrów n.p.m. W wzmiance o wsi z 1662 roku napisano, że wieś miała własnego sołtysa oraz młyn. Wieś podlegała parafii rzymsko-katolickiej w Łapszach Wyżnych. W latach 1901-1909 we wsi na terenie cmentarnym wybudowano kościół, który do tej pory jest kościołem filialnym parafii Łapsze Wyżne. Wieś otoczona jest starymi wierchami z najwyższym wzniesieniem polskiej części Spisz Kuraszowskim Wierchem, potocznie “Kurasowka" 1040 m n.p.m. zabudowania wsi dochodzą aż do przełęczy (Wyżni Koniec), która stanowi połączenie Kopylca z Zadnią Górą. Stąd, z drogi wiodącej do Rzepisk roztacza się piękny widok na Tatry i szeroką panoramę Magury Spiskiej.

Na przełęczy nad Łapszanką wybudowano w lipcu 1928 roku kapliczkę, w której umieszczono dzwon z tego samego roku, ufundowany wspólnie przez gospodarzy Łapszanki zwanych “Górzanami". Dzwon miał ostrzegać ludność przed zbliżającą się burzą i "rozpędzać chmury". Podczas takiego ostrzegania 17 lipca 1967 roku zginął tutaj młody mieszkaniec Łapszanki Franciszeak Kapołka rażony piorunem. We wnęce kapliczki znajduje się obraz Matki Boskiej Częstochowskiej namalowany przez doktora Mieczysława Jeleniowskiego z Warszawy i umieszczony tam w 2000r., jubileuszowym roku.Z przełęczy, gdzie znajduje się kapliczka roztacza się jeden z najpiękniejszych widoków na Tatry i szeroka panorama na Magurę Spiską.

Krempachy

Krempachy - wieś Spiska położona na prawym brzegu rzeki Białki u stóp północnych zboczy Pienin Spiskich.

Wieś założyli w XIV wieku właściciele Zamku Dunajec w Niedzicy – Barzewiczowie. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od niemieckiego słowa Krummbach - kręty potok, co odnosi się do Dursztyńskiego Potoku (dawniej Kręcina). Wieś ma typową dla spiskich wsi zabudowę, unikalna na skale europejską.
Centrum stanowi wydłużony plac, gdzie znajdują się kościół parafialny, szkoła i remiza strażacka. Z tego placu odchodzą główne ulice zabudowane od frontu murowanymi domami, dawniej parterowymi, z przejazdami w głąb zagrody obok domu, do którego przylegają budynki inwentarsko-gospodarcze. W pewnej odległości od zagrody stoją rzędem stodoły, które okalają całą wieś.

Najcenniejszymi zabytkami wsi są dwa kościoły — parafialny św. Marcina i cmentarny św. Walentego.Kościół św. Marcina reprezentuje przejściowy styl gotyku i renesansu. Wybudowany został w I poł. wieku XVI, jego wyposażenie zaś pochodzi z połowy wieku XVIII. Wieża kościoła zwieńczona jest typową dla Spisza attyką o ornamentyce zbliżonej do motywu tzw. „jaskółczego ogona”. Poniżej attyki wieżę kościoła otacza drewniany, zadaszony ganek, tzw. hurdycja, wykorzystywana w dawnych czasach jako istotny punkt obserwacyjny do celów obronnych i przeciwpożarowych. Kościół św. Walentego zaś został wybudowany w roku 1761 na miejscu starego drewnianego kościoła, prawdopodobnie starszego od kościoła parafialnego. Bogato zdobione ołtarze obydwu kościołów stanowią wyjątkowo interesujące przykłady urządzenia świątyni w stylu rokoko.

W okolicy Krempach znajduje się rezerwat przyrody "Przełom Białki Pod Krempachami", w którym można obejrzeć m.in. reliktową roślinność naskalną. Bardzo atrakcyjne są również okoliczne wapienne skałki, które występują od Kramnicy w przełomie Białki do Czerwonej Skałki.

Kacwin

KACWIN - miejscowość położona jest w dolinie pasma Spisko-Gubałowskiego. Wieś założył Kokosz Berzewiczy w XIV wieku - budowniczy zamku niedzickiego. Nazwa miejscowości pochodzi od niemieckiego "Katzwinkel", co oznacza "Koci Zakątek".
Już w momencie lokacji Kacwin był osadą dużą, 84 łanową, założoną na prawie niemieckim. Pierwsza udokumentowana wzmianka pochodzi z 1320 r., z dokumentu sprzedaży wsi dokonanej między Kokoszem Berzewiczym, a jego bratem Janem. W historii wsi ważna jest data 1431, kiedy to husyci najechali i splądrowali osadę. Kacwin pozostawał przez długi okres czasu własnością panów klucza dunajeckiego, którzy około 1400 r. ufundowali
w miejscowości kościół p.w. Wszystkich Świętych.

Wieś dzieliła koleje losu Polskiego Spisza, znajdują­cego się w rękach możnych rodów węgierskich - Berzewiczych, Horwathów i Salamonów. Jednak po I wojnie światowej Kacwin pozostaje w granicach państwa polskiego. Natomiast w latach 1939-1945 wieś zostaje włączona do Słowacji, by na powrót być przywrócona Polsce po zakończeniu działań wojennych.

Centrum wsi ma charakterystyczną średniowieczną zabudowę, wśród której wyróżnić można spichlerze zwane "sypańcami". Cenny zabytek Kacwina stanowi kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych. W kruchcie świątyni znajduje się pamiątkowa tablica poświęcona żołnierzom rannym w bitwie pod Wiedniem, którzy zmarli tu w drodze powrotnej do kraju. Kolejna historia związana jest z żołnierzami poległymi w 1945 r. w lesie na Stawiskach, których wydała Rosjanom gospodyni poproszona o kawałek chleba.
W ubiegłym roku ekshumowano szczątki mężczyzn i złożono na cmentarzu parafialnym.

W Kacwinie znajduje się siedem kaplic, które położone są w różnych częściach wioski i pochodzących z różnych epok. Cztery mają charakter mszalny, tzn. prawo celebracji pełnej liturgii w ich wnętrzu.

W Kacwinie są zabytkowe kapliczki, trzy najstarsze pochodzą z XVIII wieku. Cztery kaplice mają charakter mszalny i mieszkańcy pielgrzymują do nich przy okazji świąt: są to kaplice pw. św. Wojciecha, Trójcy Świętej, Matki Bożej Śnieżnej kaplica cmentarna św. Katarzyny. Są także nieco młodsze kaplice: Kaplica Matki Boskiej
z Lourdes, kaplica pw. Chrystusa Króla, oraz kaplica pw. błogosławionego ks. Józefa Stanka.

Wodospady występujące na rzece Kacwiniance mogą stanowić niemałą atrakcję dla turystów, zwłaszcza kajakarzy. Warte uwagi jest także unikatowy tartak wodny usytuowany na wysokim brzegu rzeki, przy malowniczym wodospadzie „Pod Mynarzką”.

Dla osób lubiących aktywnie spędzać wolny czas atrakcją może być wycieczka piesza lub rowerowa na Słowację dzięki funkcjonującemu w Kacwinie przejściu małego ruchu granicznego (czynne: 01.IV.-30.IX w godz. 06.00 – 20.00 oraz 01.X.–31.III. w godz. 9.00-16.00). Warto też wejść na Krzyżową Górę (767 m n.p.m) aby podziwiać trzy pasma wzniesień: Pieniny, Gorce oraz Tatry Bielskie.

Funkcjonuje tu także wyciąg narciarski o długości 330 metrów przy różnicy wzniesień 65 metrów. (www.wyciag.kacwin.prv.pl) Jest to wyciąg orczykowy posiadający sztuczne oświetlenie. Przy wyciągu znajduje się mała gastronomia, oraz duży i wygodny parking. We wsi dobrze funkcjonuje baza noclegowa, gdzie znaleźć można wiele spokoju z dala od głównych tras komunikacyjnych.

We wsi działa zespół folklorystyczny "Majowy Wierch", który działa od kilku lat przy Szkole Podstawowej w Kacwinie. Prezentuje strój spiski odmiany „kacwińskiej”, obrzędy kultywowane w swojej miejscowości i na Spiszu oraz muzykę i tańce regionalne. Zdobywa nagrody oraz wyróżnienia na przeglądach i konkursach regionalnych., który pielęgnuje muzykę, śpiew i piękną polską gwarę spiską) oraz orkiestra dęta, w skład której wchodzą uczniowie szkoły podstawowej, gimnazjaliści i wycho­wankowie szkół średnich.

Podczas większych świąt kościelnych można tu jeszcze zobaczyć odmianę stroju spiskiego zwanego kacwińskim.

W Kacwinie znajduje się szkoła podstawowa im. Ojca Świętego Jana Pawła II, która funkcjonuje od 1996 r. Uczniowie mają do dyspozycji 7 sal lekcyjnych, pracownię komputerową, bibliotekę, świetlicę, sklepik szkolny, siłownię, szatnie, szerokie korytarze,
a na zewnątrz boisko do gry. Co roku 18 maja, w dzień urodzin Ojca Świętego Jana Pawła II, dyrekcja i nauczyciele, uczniowie i ich rodzice organizują Dzień z Patronem - imprezę kulturalno-sportową, która skupia całą wieś.

Najmłodsze dzieci w Kacwinie uczęszczają do przedszkola, w którym przygotowują wraz
z wychowawcami w trakcie roku szkolnego szereg imprez dla rodziców, dziadków. Obok przedszkola znajduje się plac zabaw.

W Kacwinie od 1882r. aktywnie działa Ochotnicza Straż Pożarna, która w 2007 r. obchodzić będzie 125-le-cie. Od 2004 r. jednostka OSP Kacwin została włączona jako jedyna w gminie Łapsze Niżne do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Ciągła troska o bezpieczeństwo mieszkańców Kacwina i okolicznych miejscowości wymaga od ochotników stałych ćwiczeń i sukcesywnego wzbogacania jednostki o nowy sprzęt, co udaje się dzięki zaradności strażaków i władz gminnych.